Warszawa w czasach saskich

Pierwsze dziesięciolecie XVIII wieku to dla Warszawy kolejny okres chaosu, wojny i klęsk żywiołowych. August II Mocny jako elektor Saksonii zaangażował się w 1700 w III wojnę północną, czym ściągnął na Rzeczpospolitą najazd wojsk szwedzkich Karola XII. Szwedzi już w 1702 zdobyli Warszawę, nakładając na jej mieszkańców wysoką kontrybucję. W 1704 zawiązała się wroga Sasowi konfederacja warszawska i 16 lutego ogłosiła akt detronizacji Augusta II. 12 lipca zgromadzona na Woli szlachta dokonała elekcji wojewody poznańskiego Stanisława Leszczyńskiego na króla Polski. Niespodziewanie jednak August II wsparty przez posiłki rosyjskie zdobył pozbawioną silnego garnizonu szwedzkiego Warszawę. Już wkrótce jednak wojska szwedzkie zmusiły go do opuszczenia stolicy, zadając 31 lipca 1705 klęskę w II bitwie pod Warszawą. W bitwie tej 2000 wojsk szwedzkich rozbiło prawie 10 000 wojsk sasko-polsko-litewskich wiernych Augustowi II. 4 października 1705 wojewoda poznański Stanisław Leszczyński został koronowany na króla Polski w kolegiacie św. Jana Chrzciciela w Warszawie przez arcybiskupa lwowskiego Konstantego Zielińskiego. Już w 1709 Leszczyński i jego zwolennicy musieli uchodzić z Warszawy. Od lutego do kwietnia 1710 w stolicy obradował sejm konfederacki – Walna Rada Warszawska, powołany przez zwolenników konfederacji sandomierskiej. Sejm ten pod laską Stanisława Ernesta Denhoffa zajął się restytuowaniem rządów saskich w Rzeczypospolitej.

Osłabione długotrwałymi działaniami wojennymi miasto nawiedziła seria klęsk elementarnych – morowe powietrze w 1708, wielka powódź w 1713, nieurodzaj, powodujący drożyznę. Miarę nieszczęść potęgowały jeszcze gwałty i rekwizycje wojsk rosyjskich, a od 1713 uciążliwy dla ludności pobyt wojsk saskich.

Kolejna elekcja w 1733 spowodowała wybuch wojny o polską sukcesję. 12 września 13 tysięcy szlachty wybrało w Warszawie Stanisława Leszczyńskiego ponownie królem Polski. 29 września na Pragę dotarły wojska rosyjskie generała Piotra Lacy. 5 października 1733 we wsi Kamion na Pradze 3000 stronników saskich pod ich osłoną ogłosiło królem Augusta III.

Czasy saskie to mimo wszystko okres rozkwitu miasta – wielu architektów i budowniczych przybywa tu wraz z Sasami, wznosząc liczne charakterystyczne pałace i kościoły. Szata architektoniczna Warszawy upodabnia się wówczas do Drezna, zarówno z uwagi na postacie architektów, jak i reprezentowany przez nich styl architektoniczny. Do Warszawy przybywają w tym okresie nie tylko architekci, ale także duża grupa artystów, przedsiębiorców, kupców, rzemieślników i wojskowych. Do najwybitniejszych twórców architektury saskiej w Warszawie należeli: Joachim Daniel Jauch, Matthäus Daniel Pöppelmann, Carl Friedrich Pöppelmann, Johann Christoph von Naumann i Jan Zygmunt Deybel. W 1715 powstał Saski Urząd Budowlany w Warszawie, instytucja koordynująca prace architektoniczne i urbanistyczne, zrzeszająca światowej sławy saskich architektów i urbanistów. Powstaje wówczas śmiałe rozwiązanie przestrzenne tzw. Oś Saska, determinująca przez długi czas rozwój miasta w kierunku zachodnim. Wettynowie wznieśli w centrum stolicy Pałac Saski, który wraz z całym założeniem pałacowo-ogrodowym Ogrodu Saskiego był wyraźną manifestacją ich absolutystycznych dążeń. W tym okresie powstają też liczne budynki koszarowe w mieście i na przedmieściach, m.in. Koszary Mirowskie. W 1735 August III wzniósł na Saskiej Kępie letni pałacyk myśliwski, gdzie hucznie podejmował swoich gości. Pojawiają się także pierwsze latarnie olejowe w roku 1716 na czterech rogach ratusza na rynku Starego Miasta, po trzy w każdym.

W latach 1724-1731 z polecenia króla Augusta II, wytyczono tzw. Drogę Kalwaryjską prowadząca od dzisiejszego Placu Trzech Krzyży do Grobu Chrystusa niedaleko Zamku Ujazdowskiego. Było to założenie ostentacyjnie dewocyjne, wzdłuż drogi wzniesiono 28 kaplic. Z czasem droga ta zatraciła swoje pierwotnie religijne oblicze, stając się zaczątkiem Alej Ujazdowskich.

W czasie panowania Augusta III w stolicy wzniesiono wiele budowli reprezentacyjnych w stylu sasko-francuskiego rokoka. W 1743 w tym stylu wschodnie skrzydło Zamku Królewskiego przebudował Johann Christoph Knöffel. W latach 1720-1730 Jakub Fontana przebudował w stylu późnego baroku Pałac pod Blachą. Jedną z najlepszych realizacji architektonicznych była przeprowadzona w latach 1754-1759 przebudowa pałacu Brühla.

Zbudowano wówczas też wiele ciekawych budowli sakralnych. W latach 1728-1761 Karol Bay wzniósł m.in. kościół Panien Wizytek, a Jakub i Józef Fontana dokonali przebudowy kościoła św. Krzyża.

W tym okresie powstaje wiele kolejnych jurydyk, szczelnym pierścieniem otaczając Stare Miasto i Nowe Miasto – dwa oddzielne organizmy miejskie stanowiące w tym czasie miasto Warszawę. Wciśnięte w organizm miejski Starej i Nowej Warszawy, jurydyki stały się ośrodkami wielkiej własności magnackiej, gdzie chronieni przez nią Żydzi i partacze nawiązywali zwycięską konkurencję ze zrzeszonym w cechach i gildiach kupieckich mieszczaństwem warszawskim. Z drugiej strony spowodowało to jednak znaczny rozwój gospodarczy miasta, połączony ze stałym wzrostem demograficznym. W 1720 kupcy francuscy Jakub Malherbe i Jakub Pellison założyli pierwszy w Warszawie dom handlowy, gdzie w towary luksusowe zaopatrywał się dwór królewski i dwory magnackie.

W 1742 marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński stanął na czele powołanej w 1740 Komisji Brukowej, która zajęła się oczyszczeniem, reperacją i brukowaniem ulic warszawskich. Z jej polecenia zbudowano mosty na rzeczkach i ciekach wodnych wpadających do Wisły na terenach dzisiejszej Warszawy, dokonano też melioracji i wykopano kanały odwadniające zabagnione rejony stolicy. Ogółem położono bruki na powierzchni 118 371 m². W późniejszych latach pojawiły sie także przy ulicach pierwsze latarnie. Do publicznego użytku wprowadził je w roku 1754 Jan Dulfus. W 1757 Franciszek Bieliński założył nową jurydykę Bielino. Główna oś tego założenia, ulica Bielińska (od 1770 Marszałkowska), stała się wkrótce główną arterią miasta na osi północ-południe.

W 1729 pijarzy warszawscy rozpoczęli wydawanie pierwszych polskich pism o zasięgu ogólnokrajowym: Kurier Polski i Uprzywilejowane Wiadomości z Cudzych Krajów. W 1740 pijar Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium, pierwszą warszawską szkołę wyższą, kształcącą w duchu oświecenia. W 1747 bracia biskupi Józef Andrzej i Andrzej Stanisław Załuscy otworzyli dla publiczności jedną z największych ówczesnych bibliotek świata – Bibliotekę Załuskich.

Warszawa stanisławowska

Czasy rządów Stanisława Augusta Poniatowskiego to w dziejach Warszawy czas kontynuacji rozwoju przestrzennego i demograficznego miasta, które stało się widownią najważniejszych wydarzeń w czasie upadku I Rzeczypospolitej. W 1764 dla poparcia elekcji Poniatowskiego w granice Rzeczypospolitej wkroczył korpus wojsk rosyjskich. Odtąd prawie nieprzerwanie do 1795 w stolicy stacjonował garnizon rosyjski.

7 września 1764, przy nielicznym udziale szlachty i zdecydowanym poparciu wojsk Katarzyny II (7 tysięcy żołnierzy) Stanisław Antoni Poniatowski został wybrany na króla Polski. 25 listopada 1764, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Władysław Łubieński koronował go na króla Polski w kolegiacie św. Jana w Warszawie.

Powstały nowe jurydyki wzdłuż południowej części Nowego Światu. Na terenie zwierzyńca u stóp Zamku Ujazdowskiego powstał pawilon zwany Łazienką. W części środkowej pawilonu znajdowała się pokryta kopułą sala, przeznaczona na łaźnię, a wokół niej kilka pokoi. Sala-łaźnia wyłożona muszlami i kamykami symbolizowała grotę, której ściany zdobiły medaliony. Oryginalna architektura Łazienki wzbudzała zachwyty współczesnych. Ten właśnie pawilon rozbudował później Stanisław August, tworząc z niego piękny pałac Łazienkowski. W 1765 utworzony został Teatr Narodowy (w budynku operalni przy ul. Królewskiej), będący pierwszym polskim stałym teatrem zawodowym, prawie od początku swego istnienia związanym z Wojciechem Bogusławskim.

1 czerwca 1765 Stanisław August ustanowił pierwszą Komisję Dobrego Porządku dla Starej i Nowej Warszawy, która zajęła się administracją miasta. Intelektualiści polscy oraz środowisko artystyczne i literackie, gromadziło się na organizowanych przez króla tzw. "obiadach czwartkowych", które stanowiły rodzaj nieoficjalnej instytucji kulturalnej i znacząco przyczyniły się do rozwoju literatury tamtego okresu. Spotkania te odbywały się cyklicznie w latach 1770-1777, zazwyczaj na Zamku Królewskim lub w Łazienkach.

W 1765 założono Szkołę Rycerską – uczelnię mającą kształcić kadry cywilne i wojskowe dla reformowanego państwa. W ramach reform oświatowych, w 1773 w Warszawie powołano Komisję Edukacji Narodowej (KEN), będącą pierwszym ministerstwem oświaty publicznej w Polsce (oraz pierwszą tego typu instytucją w Europie). W roku 1775 z inicjatywy KEN powstało również Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych.

W 1770 wzniesiono wokół miasta wały, nazwane później okopami Lubomirskiego. Miały one wzmocnić kontrolę sanitarno-policyjną w obawie przed grasującą w Polsce dżumą, przez długie lata wyznaczając faktyczną granicę zabudowy miasta. Jednak właściwą przyczyną ich wzniesienia było zagrożenie atakiem ze strony konfederatów barskich, którzy zmagali się z wojskami Stanisława Augusta i wspierającymi je wojskami rosyjskimi.

Po 1768 nastąpił w Warszawie wzrost osadnictwa Żydów, którzy założyli dużą gminę na Pradze. W 1702 powstała także osada żydowska w lewobrzeżnej części miasta tzw. Nowa Jerozolima, która w 1775 została zburzona (jej nazwa częściowo przetrwała w późniejszych Rogatkach Jerozolimskich i Alejach Jerozolimskich). Komunikacja między prawo- i lewobrzeżną częścią Warszawy odbywała się promami, a zimą po lodzie. Dopiero w 1776 przy ul. Bednarskiej wybudowano, likwidowany na zimę, most na łodziach. W połowie lat 80. XVIII wieku stało już 2547 latarń przy głównych ulicach, bramach oraz przy prywatnych posesjach (przeważnie olejowe).

W latach 1788-1792 podjęto w Warszawie ostatnią próbę naprawy Rzeczypospolitej. Polskie mieszczaństwo wymogło na obradującym sejmie, zwanym Wielkim, pierwsze ustępstwa na rzecz polskiego trzeciego stanu. Duże znaczenie w przygotowaniu ustaw sejmowych miała wówczas Kuźnica Kołłątajowska. W 1789 Magistrat Warszawy zorganizował zjazd przedstawicieli miast królewskich, który wystosował petycję do króla, przekazaną mu w tzw. czarnej procesji. Uchwalone 18 kwietnia 1791 prawo o miastach, wpisane do ksiąg Starej Warszawy 21 kwietnia (na pamiątkę tego wydarzenia obchodzone jest od 1991 święto Warszawy) przekształciła Warszawę w nowoczesny ośrodek miejski, scalony pod jednym zarządem, m.in. likwidując prywatne jurydyki wokół miasta.

Przyjęcie przez Sejm Wielki reform wzmacniających państwo, a zwłaszcza Konstytucji 3 Maja, ściągnęło na kraj rosyjską interwencję wojskową. W dniu 24 marca 1794 rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie, ogłoszone uroczyście w Krakowie. 17 kwietnia 1794 wybuchła insurekcja warszawska. Dużą rolę odegrał w niej warszawski szewc Jan Kiliński. Decydujące znaczenie miała bitwa piechoty na Krakowskim Przedmieściu koło kościoła św. Krzyża oraz odparcie przez lud warszawski uderzenia najsilniejszej kolumny wojsk rosyjskich koło pałacu Saskiego. Pomimo zwycięstwa lewicy, w Warszawie powstał rząd o prawicowym charakterze – Rada Najwyższa Narodowa. Powszechny, bezpośredni udział warszawiaków w walkach zmusił wojska nieprzyjacielskie do odstąpienia od oblężenia Warszawy. Do kapitulacji miasta doprowadziła dopiero klęska Kościuszki pod Maciejowicami oraz rzeź Pragi dokonana 4 listopada 1794 na ludności cywilnej po jej zdobyciu przez Rosjan, dowodzonych przez Aleksandra W. Suworowa. Urzędnicy carscy zlikwidowali resztki urzędów centralnych, nakazali królowi podpisanie abdykacji i opuszczenie Warszawy. Miasto skapitulowało, a ostatni rozbiór Polski sprawił, że Warszawa zniknęła z mapy Europy, stając się prowincjonalną siedzibą jednego z departamentów Prus Południowych (zabór pruski 1795-1807). Liczba ludności z ponad 150 tys. podczas insurekcji kościuszkowskiej zmalała do 60 tys. W 1971 dokonano likwidacji jurydyk warszawskich, podporządkując wszystkie osady jednolitej władzy miejskiej. W 1792 Warszawa liczyła 115 tys. mieszkańców.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Warszawy